Μοίρες https://www.booked.net
+17°C

Ερμηνεία της εικόνας των Θεοφανείων - Ο π. Αρσένιος Προκοπάκης αναλύει τους συμβολισμούς της εικόνας

Μοιραστείτε αυτό το άρθρο:
Ερμηνεία της εικόνας των Θεοφανείων - Ο π. Αρσένιος Προκοπάκης αναλύει τους συμβολισμούς της εικόνας

Της Εύας Καπελλάκη-Κοντού*


Πέρασαν δυο χρόνια από την χρονιά της πανδημίας και την δραματική εμπειρία των αγίων ημερών να μένουμε μέσα στο σπίτι... Θλίψη και φόβος κυριαρχούσαν στις ψυχές μας...

Αυτές οι ημέρες λοιπόν που διανύουμε αποχτούνε μεγαλύτερη σπουδαιότητα στην ψυχή μας, μιας κι έχουμε τη δυνατότητα να βρεθούμε όλοι μαζί και να γιορτάσουμε ανταλλάσσοντας ευχές!

Ας αρχίσουμε την όμορφη ξενάγηση με τον π. Αρσένιο Προκοπάκη, ο οποίος είναι πάντα παρών και πρόθυμος να μας αποσαφηνίσει τις τόσες απορίες μας, αγιογραφικού περιεχομένου. Τον ευχαριστούμε γι’ αυτό.

- Χρόνια πολλά καλή κι ευλογημένη χρονιά με υγεία, ειρήνη και ομόνοια στους λαούς της Γης. Ευχαρίστηση δική μου.

Και πάλι μαζί στην αυγή της νέας χρονιάς 2023, για να μας αναλύσετε την εικόνα της Βαπτίσεως του Κυρίου, απλά, όπως κάναμε και τα Χριστούγεννα, σε μια όμορφη συζήτηση.

- Σήμερα αναλύουμε την εικόνα της Βάπτισης όπου έχουμε την φανέρωση της Αγίας Τριάδος.

Μέσα το νερό θα προσέξετε πως βρίσκεται ο Χριστός, έχουμε την επιφοίτηση του Αγ. Πνεύματος! Αν προσέξουμε στο πάνω μέρος, έρχεται σαν περιστέρι το Άγιο Πνεύμα κι από τα ουράνια ακούγεται η φωνή του Πατρός. Τον Πατέρα ξέρετε, ποτέ δεν τον αγιογραφούμε! Ακούγεται η φωνή του Πατρός, άρα έχουμε την φανέρωση της Αγίας Τριάδος.

Τον Πατέρα, είπατε, δεν τον αγιογραφούμε γιατί είναι Πνεύμα. Δεν έχει ενσαρκωθεί όπως ο Υιός Του;

- Να σας πω πως σε παλαιότερες αγιογραφίες ο Θεός Πατέρας εικονογραφείται ως ένας παππούς με άσπρα μαλλιά κι άσπρα γένια. Αν θυμάστε και στην Αγία Τριάδα παρουσιάζεται ο γεροντότερος σαν Θεός Πατέρας, ο Ιησούς με την μορφή την οποία ξέρουμε και το Άγιο Πνεύμα σαν περιστέρι, αυτός ο συμβολισμός είναι πολύ σημαντικός αγιογραφικά.

Ο Θεός Πατέρας δεν είναι και Άνθρωπος. Ο Υιός είναι και Άνθρωπος, οπότε εικονογραφείται.

Θα δούμε μέσα από εικονογραφίες που θα έχουμε τη δυνατότητα να αναλύσουμε κατά τα εορτολόγια της εκκλησίας μας, πως ο Πατέρας θα παρουσιαστεί μέσα από ένα σύμβολο ή μέσα από τη φωνή ή μέσα από την ευλόγηση από την ευλογία δηλαδή. Να πούμε λοιπόν πως έχουμε της φανέρωση της Αγίας Τριάδος. Το Άγιο Πνεύμα είναι σαν περιστέρι «εν είδει περιστεράς» λέει το απολυτίκιο της Βάπτισης.

Προσέξτε, ο Χριστός δεν είναι «Ωσεί Άνθρωπος» είναι όντως άνθρωπος. Άλλη έννοια έχει το «Σαν» και άλλη το «Ως».

Το Ευαγγέλιο μας λέει «εν είδει Περιστεράς», αυτό ακούσαμε και ακούμε αυτές τις ημέρες στο Απολυτίκιο των Θεοφανείων.

Το Άγιο Πνεύμα παρουσιάζεται ως περιστέρι, ενώ ο Χριστός σαρκώθηκε μέσα στον άνθρωπο κι έχουμε δυο φύσεις, όπως μας αναφέρει και η Δ’ Οικουμενική Σύνοδος. Όχι ένα πρόσωπο με δυο φύσεις, ένα πρόσωπο στο οποίο μετέχουν δυο φύσεις μ’ ένα μυστικό τρόπο. Μετέχουν δυο φύσεις σημαίνει πως ουσιαστικά ταυτίζεται η μια με την άλλη.

Εδώ παρουσιάζεται η ανθρώπινη φύση, η θεία φύση προσλαμβάνει την ανθρώπινη φύση να τη γιατρέψει γι’ αυτό και γίνεται αυτή η πρόσληψη. Με την θεολογική έννοια που αν την αναλύσουμε μπορούμε να την κατανοήσουμε πολύ εύκολα. Το «απρόσληπτον» δηλαδή δεν προσλαμβάνεται είναι και «αθεράπευτο», μας λέει ο αγ. Γρηγόριος ο Θεολόγος. Το απρόσληπτον και αθεράπευτον. Γι’ αυτό η εκκλησία αυτό που κάνει είναι πάντοτε να προσλαμβάνει θεραπευτικά. Σημαίνει, λοιπόν, πως ο Χριστός είναι ο σεσαρκωμένος Υιός και Λόγος του Θεού. Είναι δηλαδή το εν πρόσωπο, εν δύο φύσεις. Έχουμε το Άγιο Πνεύμα που εμφανίζεται «Ωσεί Περιστερά» κι έχουμε συμβολισμό σε αυτό.

Θα ήθελα να σας ρωτήσω, π. Αρσένιε, γιατί η επιλογή του περιστεριού και μάλιστα του λευκού περιστεριού και όχι κάποιου άλλου ζώου ή πτηνού για να φέρει την χαρμόσυνη είδηση κάθε φορά που γίνεται ένα γεγονός;

- Θυμάστε στον Νώε πώς ήρθε το περιστέρι; Έφερε το μήνυμα της υποχώρησης των υδάτων. Εκείνο το περιστέρι ήταν λευκό άρα ο συμβολισμός κι εδώ είναι ΠαλαιοΔιαθηκικός καθαρά.

Ο Χριστός, θα προσέξουμε στην εικονογραφία, εισέρχεται μέσα στο νερό και αγιάζεται όλη η κτήση. Εδώ ο Χριστός αν θα προσέξουμε, δεν φοράει πολλά ενδύματα.

Απεικονίζεται με αδαμιαία περιβολή;

- Οι αγιογράφοι Του βάζουν κάποιο ρούχο στη μέση. Στη δική μας αγιογραφία στην βυζαντινή τεχνική δεν φοβάται ένας αγιογράφος κι ούτε έχει ενδοιασμούς να μην αποδώσει πολλά ενδύματα σ’ ένα σώμα. Γιατί δεν είναι ηθικολόγοι σ’ αυτά τα θέματα αλλά σημασία έχει ποιο γυμνό ζωγραφίζεις. Ουσιαστικά ζωγραφίζουμε το ασκητικό.

Δηλαδή η Εκκλησία με ποιο τρόπο και ποιο γυμνό αποτυπώνει στην αγιογράφηση των Αγίων;

- Η Παράδοση της Εκκλησίας αγιογραφεί το εν ασκήσει σώμα, το ασκητικό σώμα. Βλέπετε αυτό το σώμα δεν προκαλεί, όλα αυτά τα βαθιά βαθουλώματα που βλέπουμε στο σώμα του Κυρίου ή και πάνω στα ενδύματα.

Σας θυμίζω την Μαρία την Αιγυπτία, η οποία έζησε 40 χρόνια στην έρημο και δεν έχει ενδύματα, γιατί δεν υπάρχει ένδυμα μετά από 40 χρόνια, καθώς και τον Άγιο Ονούφριο. Όμως προσέξτε, τα μαλλιά στην Μαρία την Αιγυπτία και τη γενειάδα στον Άγιο Ονούφριο, ουσιαστικά καλύπτουν το σώμα και το κάνουν σαν ένδυμα. Οπότε δεν υπάρχει σάρκα η οποία δεν έχει πάνω της κάποια μορφή ενδύματος.

Είναι κατά κάποιο τρόπο η Θεία Πρόνοια που επινόησε ώστε να έχουν αυτή την κάλυψη στο σαρκίο τους.

- Ακριβώς!

Ο Χριστός, λοιπόν, εισέρχεται εν τω ύδατι και κατά τα μέτρα της δικής μας βάπτισης ο βαπτιζόμενος πρέπει να εισέλθει τρεις φορές εν τω ύδατι. Δηλαδή ο Κύριος βρίσκεται μέσα στα νερά του Ιορδάνη για να δεχτεί το βάπτισμα από τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο!

Έχω μια απορία, πιστεύω πως και άλλοι έχουν την ίδια ή περίπου την ίδια. Δεν βλέπουμε τον Κύριο να καταδύεται τρεις φορές και δεν βλέπουμε τον Ιορδάνη να λειτουργεί ως κολυμβήθρα και να γίνεται η κατάδυση του Σωτήρος τριάκις. Θα ήθελα μια αποσαφήνιση και τον σχετικό συμβολισμό.

- Εις τ’ όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος ακούμε κατά το μυστήριο της Θείας Βάπτισης, υπάρχει δηλαδή η τριπλή κατάδυση. Έτσι θέλει η Παράδοσή μας με παιδιά να βαπτίζονται δια τριπλής κατάδυσης.

Όταν λέμε «κατάδυση», για να κατανοούμε, δεν έβαλε όλο το σώμα κάτω από το νερό αλλά απλώς μπήκε τρεις φορές στα νερά του Ιορδάνη για να βαπτιστεί;

- Όχι, έβαλε όλο το σώμα στο νερό. Γι’ αυτό εξηγήσαμε προηγουμένως ότι και το μωρό πρέπει κατά τον ίδιο τρόπο να βαπτίζεται.

Το μισό σώμα το αποδίδει ο αγιογράφος μέσα στο νερό με διαφάνεια. Δεν είναι απλά ακουμπώντας τα πόδια του στον Ιορδάνη, ολοκληρωτική κατάδυση.

Θα μπορούσατε τώρα να μας πείτε για τον Τίμιο Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο τον Βαπτιστή;

- Γύρω από τον Χριστό υπάρχει ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος ο οποίος τον βαπτίζει. Ο Άγιος Ιωάννης είναι υπηρέτης στο μυστήριο. Αν θυμάστε στην εικόνα της Γέννησης είχαμε πει πως ο Ιωσήφ, η Παναγία ήταν υπηρέτες του μυστηρίου γι’ αυτό και εορτάζουν την επόμενη ημέρα των Χριστουγέννων και των Θεοφανείων αντίστοιχα.

Βάζει, λοιπόν, την δεξιά του χείρα πάνω στο κεφάλι του Ιησού, ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και το άλλο το χέρι το έχει ανοικτό που σημαίνει αποδοχή, δηλαδή αποδέχεται το γεγονός το οποίο συμβαίνει. Αποδοχή γεγονότος αλλά ταυτόχρονα προσευχή σαν σε δέηση.  Είναι μια πράξη κινήσεως που ακουμπά τον Χριστό.

Το κάθε μυστήριο παρατηρούμε στην βυζαντινή τέχνη πως γίνεται γιατί έχει ένα συγκεκριμένο σκοπό, αποδίδει την ιστορία και μάλιστα η ιστορία αυτή γίνεται γιατί έχει κάποιο λόγο, γίνεται δια της αφής για να μεταδώσει τη Θεία χάρη. Όλα γίνονται δια μιας σαρκικής πρόσληψης, μιας επαφής. Και ο Χριστός ακουμπούσε τον ασθενή για να τον κάνει καλά.

Λέει το Ευαγγέλιο πως πρόσληψη έχουμε όταν ο Ιησούς πλησιάζει τον Ιωάννη. Λέει ο Πρόδρομος:

- Κύριε εγώ;

-  Άφες άρτι! Σταμάτα και ξεκίνα! Απαντά ο Κύριος.

Δηλαδή τον παροτρύνει να ξεκινήσει και θα είναι Εκείνος που θα τελεί το μυστήριο της βάπτισης.

Συναρπαστικό! Οι Άγγελοι εδώ στην εικόνα, τι ρόλο έχουν;

- Το δεξί μέρος της αγιογραφίας είναι λειτουργικά πνεύματα. Λειτουργούν δηλαδή τον Χριστό. Έχουν τα χέρια τους καλυμμένα από τα ενδύματα και τα χιτώνια.

Παρατηρούμε επίσης ότι οι άγγελοι έχουν μια κορδέλα στα μαλλιά κι εκτείνεται και πέρα από αυτά, αυτό είναι η μετάδοση αυτού του μυστηρίου.

Τα πόδια είναι κλειστά στη στάση διακονίας. Αυτό προσομοιάζεται με το φελόνιο, λειτουργικό ένδυμα του ιερέα για να τελέσει το μυστήριο.

Όλα τ’ άψυχα προσωποποιούνται, λαμβάνουν μέρος στο Μυστήριο κι «ο Ιορδάνης εστράφη προς τα οπίσω», κινείται κι ο ίδιος ο Ιορδάνης όταν δέχεται στην υγρή αγκαλιά του τον Σωτήρα της ανθρωπότητας.

Είδαμε και τα βουνά ως απόκρημνους βράχους με ελαφριά κλίση προς τα κάτω έχουν ιδιαίτερο συμβολισμό;

- Στην βυζαντινή αγιογραφία τα βουνά δεν αγιογραφούνται ομαλά αλλά κοφτοί απόκρημνοι βράχοι δύσβατοι, ασκητικοί. Εικονογραφούμε, λοιπόν, το αυστηρό δηλαδή αυτό το οποίο θέλει αγώνα για να το κατακτήσεις.

Μας ενδιαφέρουν εδώ τα πρόσωπα, η κτήση υποτάσσεται στον Κτήσαντα, Τα όρη έχουν μια κλίση προς τα κάτω ως ένδειξη κατάνυξης και δέους για τα γεγονότα που διαδραματίζονται.

Εδώ παρουσιάζεται όλη η Αγία Τριάδα. Ο Θεός με την φωνή Του, ο Υιός με σάρκα και οστά ως Τέλειος Άνθρωπος και το Άγιο Πνεύμα «ωσεί περιστερά»!

Σας ευχαριστούμε θερμά π. Αρσένιε γι’ αυτή την επεξήγηση για τους αναγνώστες μας και σας ευχόμαστε ολόψυχα υγεία, δημιουργία, μακροημέρευση, καλή χρονιά με εν Χριστώ αγάπη.

- Ευχαριστώ εγώ για την τιμητική πρόσκληση και σας εύχομαι υγεία, χαμόγελα ψυχής και μόνοιασμα.

 

_______________

* Εκπαιδευτικός, αρθρογράφος και ραδιοφωνική παραγωγός.

Φωτογραφικό υλικό

Ακολουθήστε το AntilalosPress στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις

ΣΗΦΑΚΗΣ ΟΠΤΙΚΑ ΒΙΔΑΚΗΣ λαμπρακη οε πομποδακησ

Περισσότερα

Σχετικά Άρθρα

Γιατί χρησιμοποιούμε cookies

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί cookies ώστε, να σας προσφέρουμε μία μοναδική εμπειρία πλοήγησης.Με την πρόσβαση σας σε αυτόν, συναινείτε στη χρήση cookies. Για περισσότερες πληροφορίες, ανατρέξτε στους Όρους Χρήσης, και στην Πολιτική Cookies του AntilalosPress.gr.