Μοίρες https://www.booked.net
+17°C

Αθιβολές στα Ήθη κι Έθιμα του 12ημέρου του τόπου μας

Μοιραστείτε αυτό το άρθρο:
Αθιβολές στα Ήθη κι Έθιμα του 12ημέρου του τόπου μας

Της Εύας Καπελλάκη-Κοντού*

 

Φτάσαμε στο τέλος αυτού του χρόνου και τον αποχαιρετάμε ευχόμενοι το νέο έτος να είναι διαφορετικό από το προηγούμενο.

Λίγα 24ωρα ως την αυγή του νέου έτους 2023, με χίλιες ευχές κι άλλες τόσες για μια χρονιά γεμάτη υγεία και φως!

Θ’ αφεθούμε στο όνειρο των παιδικών μας χρόνων. Ήθη κι έθιμα του 12ημέρου του τόπου μας που φτάνουν μέχρι και την αρχαία εποχή, αναβιώνουν.

Ήθη κι έθιμα, λοιπόν, που οι ρίζες τους φτάνουν μέχρι την αρχαία εποχή, αναβιώνουν στις γιορτές στην Κρήτη.

Από αυτά τα έθιμα ξεχωρίζουν η προετοιμασία του χοίρου, το χριστόψωμο, τα γλυκύσματα, το ποδαρικό και τα κάλαντα που λένε τα παιδιά την παραμονή της κάθε γιορτής γυρίζοντας από σπίτι σε σπίτι κρατώντας τρίγωνα, λύρες και λαούτα με την Κρητική διάλεκτο και καταλήγουν μ’ ευχές για τον νοικοκύρη του σπιτιού εκτός από τα παιδιά που φέρνουν στο σπίτι την καλοτυχία. Ανάλογες ιδιότητες έχουν, κατά την λαϊκή μας παράδοση, και τα ζώα. Μάλιστα έβαζαν μέσα στο σπίτι ένα από τα ζώα τους για την καλή χρονιά. Σε πολλές περιοχές της Κρήτης το βόδι είναι ευλογία για την καλή χρονιά. Σε άλλες πάλι περιοχές έβαζαν τα παιδιά να χτυπούν στην πλάτη την νεόνυμφη γυναίκα για να κάνει παιδιά.

Η Πρωτοχρονιά γιορτάζεται σ’ όλο τον κόσμο με μεγαλοπρέπεια, λαμπρότητα και με διάφορες εκδηλώσεις. Κατά την ημέρα αυτή γίνεται ανταλλαγή επισκέψεων και δώρων και επικρατούν διάφορα έθιμα, όπως η κοπή της βασιλόπιτας τα οποία μας κληροδότησαν οι Βυζαντινοί πρόγονοί μας, γιατί, σύμφωνα με τις πληροφορίες των αρχαίων συγγραφέων ούτε οι Έλληνες, ούτε οι Ρωμαίοι γιόρταζαν την πρώτη μέρα του χρόνου. Οι δύο αυτοί λαοί που εκπροσωπούν τον αρχαίο κόσμο, συνήθιζαν να γιορτάζουν την πρώτη ημέρα κάθε μηνός. Οι περισσότερες μάλιστα ελληνικές πόλεις δε συμφωνούσαν ούτε ως προς την αρχή του χρόνου.

Η 1η Ιανουαρίου σαν αρχή του χρόνου επικράτησε να γιορτάζεται στη Ρώμη από το 48 π.Χ., την εποχή δηλαδή του Καίσαρα, και πήρε πολλά στοιχεία από τη ρωμαϊκή γιορτή «Σατουρνάλια». Από τότε την 1η Ιανουαρίου δέχτηκαν σαν Πρωτοχρονιά όλοι οι λατινογενείς λαοί, καθώς και όλοι οι ρωμαιοκρατούμενοι λαοί.

Η Ορθόδοξη όμως Εκκλησία, της εποχής κυρίως του Μεγάλου Κωνσταντίνου, επειδή ήθελε να χωρίσει τους Χριστιανούς από τους ειδωλολάτρες, απαγόρευε στους χριστιανούς να γιορτάζουν την Πρωτοχρονιά όπως εκείνοι. Τα αποτελέσματα όμως της απαγόρευσης αυτής ήταν πολύ μικρά. Απαλείφτηκαν μόνο τα στοιχεία εκείνα που έρχονταν σε τέλεια αντίθεση προς τη χριστιανική ηθική.

Η Πρωτοχρονιά, λοιπόν, όπως αυτή διαμορφώθηκε κάτω από την επίδραση της Εκκλησίας και τη σύνδεσή της με τη γιορτή του Αγίου Βασιλείου, διαιωνίστηκε μέχρι σήμερα σαν λαϊκή γιορτή. Τα σημαντικότερα έθιμα αυτής είναι τα ακόλουθα:

- Η διανομή στα παιδιά δώρων, τα οποία οι νοικοκυρές παρασκευάζουν στα σπίτια. Αυτά κυρίως είναι γλυκίσματα, όπως κουραμπιέδες, μελομακάρονα.

- Συντροφιές μικρών παιδιών από την παραμονή ψάλλουν τα κάλαντα στα σπίτια και στα μαγαζιά και μαζεύουν φιλοδωρήματα.

- Τα μεσάνυχτα της παραμονής, λίγα δευτερόλεπτα πριν από τις 12, σβήνουν τα φώτα και οι οικογένειες γύρω από το πρωτοχρονιάτικο τραπέζι ψάλλουν ύμνους, ανταλλάσσουν φιλιά και κόβουν την πατροπαράδοτη βασιλόπιτα. Εκείνος μάλιστα που βρίσκει στο κομμάτι του το νόμισμα, που είναι κρυμμένο μέσα σ’ αυτήν, θεωρείται ο τυχερός της χρονιάς.

- Πολλοί καλούν έναν που να έχει «καλό ποδαρικό» το πρωί της Πρωτοχρονιάς.

- Επίσης δε δίνουν τίποτα έξω από το σπίτι, δε ρίχνουν νερό έξω από αυτό και δεν αναφέρουν ονόματα επιβλαβών ζώων, εντόμων κ.λ.π.

 

Ο Άγιος Βασίλειος έρχεται…

Την ημέρα του αγίου Βασιλείου (πρωτοχρονιά) έχουμε την προσμονή ενός ταπεινού και καλού Έλληνα αγίου με τα μαύρα γένια και το σκούρο φτωχό ράσο, που έρχεται από την Καισάρεια της Καππαδοκίας (Μικρά Ασία) να ευλογήσει τα σπιτικά μας και να πάρει το δικό του κομμάτι από τη βασιλόπιτα (βγάζομε ένα του Χριστού, ένα της Παναγίας, ένα του αγίου Βασιλείου, ένα του φτωχού, ένα του σπιτιού, και μετά τα δικά μας).

Αυτός είναι ο άγιος Βασίλειος, ο φιλάνθρωπος επίσκοπος του 4ου αιώνα μ.Χ., ο άνθρωπος των γραμμάτων ο ταπεινός και θαυματουργός (ένας από τους Τρεις Ιεράρχες), και όχι ο πονηρούλης Santa Claus που εισήχθη από την Αμερική για να διαφημίσει αναψυκτικά και την πραμάτεια των εμπόρων.

Καλός είναι κι αυτός (με την άσπρη γενειάδα και το βαθύ γέλιο και την ταλαιπωρία του -λόγω κοιλίτσας- να χωρέσει από τις καμινάδες) αλλά ο δικός μας, ο ρωμιός άγιος, είναι πιο άγιος, πιο βαθύς (σε νόημα), λιγότερο διαφημιστικός αλλά όχι λιγότερο αξιαγάπητος.

Για την ιστορία αναφέρουμε ότι ο Santa Claus, ο ευρωπαϊκός «Πατέρας των Χριστουγέννων», αντιστοιχεί στον άγιο Νικόλαο και για όλες τις χώρες (εκτός από την Ελλάδα) επισκέπτεται τα σπίτια τα Χριστούγεννα. Εμείς τον δεχόμαστε την πρωτοχρονιά, γιατί είναι η μέρα της εορτής του αγίου Βασιλείου, που είναι ο δικός μας «Πατέρας των Χριστουγέννων».

Η μορφή του Santa Claus που ξέρουμε πλέον όλοι διαμορφώθηκε από τον αμερικανό σκιτσογράφο Τόμας Ναστ το 1862, με βάση παλαιότερες ευρωπαϊκές παραδόσεις, ενώ το κόκκινο χρώμα της στολής του το πήρε εξαιτίας του κόκκινου χρώματος γνωστού αμερικάνικου αναψυκτικού που χρησιμοποίησε τη μορφή του σε διαφημίσεις. Αρχικά ήταν ντυμένος στα χρώματα του ουράνιου τόξου.

 

Το έθιμο της βασιλόπιτας

Η πίτα, που φτιάχνουμε την παραμονή της Πρωτοχρονιάς και που κόβεται σε πανηγυρική συγκέντρωση των μελών της οικογένειας ή και άλλων συγγενών και φίλων, έχει τις ρίζες της στα αρχαία ελληνορωμαϊκά έθιμα.

Στα Κρόνια (εορτή του θεού Κ(Χ)ρόνου, που λατρεύονταν στην Ελλάδα) και στα Σατουρνάλια (saturnalia) της Ρώμης, έφτιαχναν γλυκά και πίτες, μέσα στα οποία έβαζαν νομίσματα και σε όποιον τύχαινε το κομμάτι, ήταν ο τυχερός της παρέας…

Η ορθόδοξη παράδοση συνέδεσε το έθιμο με τη Βασιλόπιτα. Και η ιστορία της έχει ως εξής. Ο Μ. Βασίλειος, για να προστατεύσει την περιφέρειά του, την Καισάρεια της Καππαδοκίας, από επιδρομή αλλοφύλων, έκανε έρανο και μάζεψε χρυσά νομίσματα και άλλα αγαθά, για να τα δώσει στους εχθρούς, ώστε να τους δελεάσει, για να μην λεηλατήσουν την περιοχή του. Ο εχθρός, όμως, τελικά, δεν κατόρθωσε να εισβάλει στην Καισάρεια και τα αγαθά έμειναν. Τότε, ο Μ. Βασίλειος είπε να φτιάξουν μικρές πίτες - ψωμάκια, μέσα στις οποίες έβαζαν και ένα χρυσό νόμισμα, ή κάτι άλλο από όλα τα πολύτιμα πράγματα που είχαν μαζευτεί. Οι πίτες αυτές μοιράστηκαν σε όλους και ο καθένας κράταγε ό,τι του τύχαινε. Πάρα πολλά έτυχαν και στα παιδιά…

 

Το έθιμο με το σπάσιμο του ροδιού

Το πρωί της Πρωτοχρονιάς, η οικογένεια πηγαίνει στην εκκλησία και ο νοικοκύρης κρατάει στην τσέπη του ένα ρόδι, για να το λειτουργήσει. Γυρνώντας σπίτι, πρέπει να χτυπήσει το κουδούνι της εξώπορτας -δεν κάνει να ανοίξει ο ίδιος με το κλειδί του- και έτσι να είναι ο πρώτος που θα μπει στο σπίτι, για να κάνει το καλό ποδαρικό, με το ρόδι στο χέρι.

Μπαίνοντας μέσα, με το δεξί, σπάει το ρόδι πίσω από την εξώπορτα, το ρίχνει δηλαδή κάτω με δύναμη, για να σπάσει και να πεταχτούν οι ρώγες του παντού και ταυτόχρονα λέει: "με υγεία, ευτυχία και χαρά το νέο έτος κι όσες ρώγες έχει το ρόδι, τόσες λίρες να έχει η τσέπη μας όλη τη χρονιά".
Τα παιδιά μαζεμένα γύρω-γύρω κοιτάζουν οι ρώγες, αν είναι τραγανές και κατακόκκινες. Όσο γερές κι όμορφες είναι οι ρώγες, τόσο χαρούμενες κι ευλογημένες θα είναι οι μέρες που φέρνει μαζί του ο νέος χρόνος.

 

Μας αναφέρει ο πολυβραβευμένος συγγραφέας - δημοσιογράφος Νίκος Ψιλάκης:

«Έμοιαζε με μικρή τελετουργία που επαναλαμβανόταν κάθε χρόνο τη μέρα της Πρωτοχρονιάς, πάντα με το ίδιο απλό και απέριττο τυπικό. Τελετάρχης η μάνα, η αφέντρα του σπιτιού και θεματοφύλακας των αξιών που της κληροδότησαν οι προηγούμενες γενεές.  Τη μεταφέρομε όπως ακριβώς μας την αφηγήθηκαν πριν από χρόνια σε χωριό της Κισσάμου:

"Πρωί, μα πολύ πρωί, πριν προλάβομε να βάλομε πράμα στο στόμα μας, η μάνα έβαζε στη σειρά όλα τα κοπέλια του σπιτιού, το ένα πίσω από το άλλο. Είχε κόψει ένα πορτοκάλι στα έξι, έξι κοπέλια ήμασταν, κι έδινε στο καθένα μας από ένα κομμάτι. Το πορτοκάλι έπρεπε να είναι γλυκό και το έκοβε ακαθάριστο, μαζί με τη φλούδα. Μας έλεγε πως θα κοκκινίσει η μούρη μας, να 'ναι το χρώμα μας σαν το πορτοκάλι όλο τον χρόνο" (Λαϊκές Τελετουργίες στην Κρήτη, σελ. 18).

Έχουν και τα χρώματα τη γλώσσα τους, μια γλώσσα συμβολική κι ευκολονόητη. Και την πρώτη μέρα του χρόνου είχαν την τιμητική τους μόνον εκείνα που συμβόλιζαν τη χαρά, την επάρκεια αγαθών, την ελπίδα. Το λευκό της αγνότητας, το χρυσό της ευμάρειας, το πορφυρό του έρωτα και του σφρίγους, το πράσινο της ζωής και της θαλερότητας...

Χρώμα της ευρωστίας ήταν το ζωηρό και βαθύ πορτοκαλί, εκείνο που συγγενεύει με το χρώμα του ρόδου. Αυτό το ρόδινο αποζητούσε η μάνα, η μήτρα της ζωής και σκέπη αρραγής για τα τέκνα της.

Ούτε οι επιδημίες ούτε οι λοιμοί έλειψαν ποτέ από τούτον τον κόσμο. Σύμφωνα με τις πανάρχαιες δοξασίες, τις κουβαλούσαν κάποιες ανεξέλεγκτες δυνάμεις, ειδεχθείς, απόκοσμες κι αποτρόπαιες. Αυτές τις δυνάμεις έπρεπε ν' αντιπαλέψει ο άνθρωπος με κάθε δυνατό τρόπο, να τις απωθήσει, να τις εξευμενίσει, να τις εξορκίσει, να υψώσει τείχη προστασίας απόρθητα γύρω του. Μόνο που σε τούτη την απλοϊκή τελετή της Πρωτοχρονιάς μπορούμε να διαγνώσομε και άλλα συμφραζόμενα: Ένα κοινότατο οπωρικό της εποχής κόβεται σε ίσα κομμάτια για να εκφράσει την ενότητα του οίκου μα και την ισότητα των μελών του, όλοι θα μοιραστούν το ίδιο φρούτο, έτσι όπως μοιράζονται τις ευχές και τις ελπίδες, όπως μοιράζονται τη φτώχεια και τον πλούτο, τις εμπειρίες, τον μόχτο, τις αξίες, τις μνήμες.».

 

Χρόνια πολλά, καλή χρονιά!

 

Πηγές: Ορθόδοξοι Ορίζοντες, Νίκος Ψιλάκης, Ζαχαρένια Σημαντιράκη.

 

__________________

Εκπαιδευτικός, αρθρογράφος και ραδιοφωνική παραγωγός.

Φωτογραφικό υλικό

Ακολουθήστε το AntilalosPress στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις

λαμπρακη οε πομποδακησ ΒΙΔΑΚΗΣ ΣΗΦΑΚΗΣ ΟΠΤΙΚΑ

Περισσότερα

Σχετικά Άρθρα

Γιατί χρησιμοποιούμε cookies

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί cookies ώστε, να σας προσφέρουμε μία μοναδική εμπειρία πλοήγησης.Με την πρόσβαση σας σε αυτόν, συναινείτε στη χρήση cookies. Για περισσότερες πληροφορίες, ανατρέξτε στους Όρους Χρήσης, και στην Πολιτική Cookies του AntilalosPress.gr.