Μοίρες https://www.booked.net
+17°C

Άνθρωποι και Τοπία της Μεσαράς - Μιλώντας με τον γεωπόνο κ. Μιχάλη Παπαηλιάκη

Μοιραστείτε αυτό το άρθρο:
Άνθρωποι και Τοπία της Μεσαράς - Μιλώντας με τον γεωπόνο κ. Μιχάλη Παπαηλιάκη

Της Εύας Καπελλάκη-Κοντού*

 

Με αφορμή το αφιέρωμα στην Ελιά και Ελαιοκομία θέλησα να επισκεφτώ τον κ. Μιχάλη Παπαηλιάκη γεωπόνο στο Αγρόκτημα του Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστημίου στο Ηράκλειο και πρώην διδάσκοντα καθηγητή στη Σχολή Γεωπονίας, για να μιλήσουμε εκτενώς για την ευλογημένη ελιά καταγεγραμμένη με την ποιητική πένα των μεγάλων μας ποιητών και συγγραφέων.

Ο Κωστής Παλαμάς γράφει χαρακτηριστικά:

 

Η ελιά

Είμαι του ήλιου η θυγατέρα

η πιο απ’ όλες χαϊδευτή.

Χρόνια η αγάπη του πατέρα

σ’ αυτόν τον κόσμο με κρατεί.

Όσο να πέσω νεκρωμένη,

αυτόν το μάτι μου ζητεί

είμ’ η ελιά η τιμημένη.

Δεν είμ’ ολόξανθη, μοσχάτη τριανταφυλλιά ή κιτριά

θαμπώνω της ψυχής το μάτι, για τ’ άλλα μάτια είμαι γριά.

Δε μ’ έχει αηδόνι ερωμένη, μ’ αγάπησε μία θεά·

είμ’ η ελιά η τιμημένη.

Όπου κι αν λάχω κατοικία δε μ’ απολείπουν οι καρποί,,

ώς τα βαθιά μου γηρατειά

δε βρίσκω στη δουλειά ντροπή

μ’ έχει ο Θεός ευλογημένη, κι είμαι γεμάτη προκοπή·

είμ’ η ελιά η τιμημένη.

Φρίκη, ερημιά, νερά και σκότη, τη γη εθάψαν

μια φορά· πράσινη αυγή με φέρνει πρώτη στο Νώε 

η περιστερά· όλης της γης είχα γραμμένη την εμορφιά και τη χαρά·

είμ’ η ελιά η τιμημένη.

Εδώ στον ίσκιο μ’ αποκάτου ήρθ’ ο Χριστός ν’ αναπαυθεί,

κι ακούστηκ’ η γλυκιά λαλιά του λίγο προτού να σταυρωθεί·

το δάκρυ του, δροσιά αγιασμένη,

έχει στη ρίζα μου χυθεί·

είμ’ η ελιά η τιμημένη.

 

Βρισκόμαστε στο Αγρόκτημα του Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστημίου με τον γεωπόνο κ. Μιχάλη Παπαηλιάκη, τον οποίο και ευχαριστώ ολόθερμα που αποδέχτηκε την πρόσκληση για να συζητήσουμε για την ελιά και τη μακραίωνη ιστορία μας.

Γράφει ο Καμπούρογλου το 1920 σ’ ένα ποίημά του: «Από την σιωπή του ελαιώνος ας ακουστεί η φωνή μου»!

 

- Καλωσορίσατε! Χαρά δική μου ν’ ασχοληθούμε με την ελιά και την ελαιοκομία γενικότερα, δεδομένου ότι η περίοδος της συγκομιδής ήδη άρχισε.

Πάρα πολλοί Έλληνες και ξένοι καλλιτέχνες και λογοτέχνες έχουν ασχοληθεί με το ελαιόδεντρο και με τα προϊόντα του. Ο μεγάλος λαϊκός ζωγράφος Θεόφιλος, από τη Λέσβο, έχει απαθανατίσει σπουδαίες στιγμές στη Λέσβο που αφορούν στη συγκομιδή του ελαιοκάρπου. Ο ποιητής Κωστής Παλαμάς, ο συντοπίτης μας Νίκος Καζαντζάκης έχουν αφιερώσει εξαιρετικά ποιητικά και λογοτεχνικά κείμενα στην ελιά. Ο ποιητής Οδυσσέας Ελύτης ήταν απόγονος μεγάλων παραγωγών και ανθρώπων που ασχολήθηκαν με την επεξεργασία και εμπορία του ελαιολάδου.

Ο τόπος μας, η Κρήτη, όπως όλη η νότια και νησιωτική Ελλάδα είναι δεμένη με το ελαιόδεντρο και τα προϊόντα του. Η Κρήτη αποτέλεσε την πρώτη περιοχή της Ευρώπης όπου καλλιεργήθηκε το ελαιόδεντρο και βέβαια τον ενδιάμεσο σταθμό για το πέρασμα του ελαιόδεντρου από την Μέση Ανατολή προς την ηπειρωτική Ελλάδα, από όπου κατόπιν εξαπλώθηκε σε όλη την Ευρώπη και προς την δυτική Μεσόγειο.

Η διαχρονική ενασχόληση των κατοίκων της Κρήτης με την καλλιέργεια της ελιάς μάς άφησε πολύ σπουδαίες καλλιτεχνικές, αρχαιολογικές, λογοτεχνικές και μηχανολογικές μαρτυρίες και περίπου 42 εκατομμύρια ελαιόδεντρα. Αυτό διαπιστώνεται από τις τοιχογραφίες που έχουν βρει οι Αρχαιολόγοι στην Κνωσό, τα περίφημα πιθάρια της Φαιστού και τα εργαλεία επεξεργασίας του ελαιόκαρπου που έχουν βρεθεί στην Γόρτυνα. Επίσης η εξαιρετικά ωραία συντηρημένη φάμπρικα που υπάρχει στην Ι. Μ. Οδηγήτριας όπως και σε άλλες περιοχές της Κρήτης.

 

Και αυτά συνεχίζουν να υπάρχουν στις ημέρες μας;

- Ο επίσημος αριθμός ελαιόδεντρων στο νησί είναι 32 εκατομμύρια. Επειδή, όμως, έχει χρόνια να ανανεωθεί το ελαιοκομικό μητρώο, υπολογίζεται ότι ο αριθμός των ελαιόδεντρων υπερβαίνει τα 42 εκατομμύρια!

 

Στα 42 εκατομμύρια ελαιόδεντρα, έχετε εντοπίσει το αρχαιότερο δέντρο ηλικιακά;

- Από μελέτες και έρευνες που έκανε ο Σύνδεσμος Ελαιοκομικών Δήμων Κρήτης (ΣΕΔΗΚ), πριν από 20 περίπου χρόνια, εντόπισε ελαιόδεντρα, διάσπαρτα σε όλη την Κρήτη, τα οποία με μεθόδους δενδροχρονολόγησης που χρησιμοποιούνται και σε άλλες χώρες της Ευρώπης, η ηλικία τους ανέρχεται σε 2.000-3.000 χρόνια. Αυτά τα δέντρα χαρακτηρίστηκαν μνημειακά από τον ΣΕΔΗΚ.

Στην Κρήτη μέχρι πριν λίγα χρόνια, αλλά και τώρα, καλλιεργούνται κυρίως τρεις ποικιλίες ελαιόδεντρων. Στην κεντρική και Ανατολική Κρήτη η Κορωνέικη ή ψιλολιά. Στην Κεντρική Κρήτη, δηλαδή από την πόλη του Ηρακλείου έως την πόλη του Ρεθύμνου η Θρούμπα του Αιγαίου, ή χοντρολιά, και από το ύψος του Ρεθύμνου μέχρι κι όλο τον νομό Χανίων η Μαστοειδής ή τσουνάπη. Βέβαια τα τελευταία χρόνια η Κορωνέικη ή ψιλολιά έχει κατακτήσει κυριολεκτικά κι έχει εξαπλωθεί σε ολόκληρο το νησί.

Ο νομός με τον μεγαλύτερο αριθμό ελαιόδεντρων, είναι ο νομός Ηρακλείου, με περίπου 16 έως 20 εκατομμύρια, ο νομός Χανίων από 8 έως 10 εκατομμύρια ελαιόδεντρα.

 

Διανύοντας το σήμερα και προσμένοντας το αύριο

 

Το μέλλον αυτής της ελιάς, ποιο είναι;

- Το νησί μας, λοιπόν, έχει μετατραπεί σ’ ένα απέραντο ελαιόδασος. Δηλαδή σήμερα το 70% της καλλιεργήσιμης έκτασης του νησιού καταλαμβάνει η καλλιέργεια της ελιάς! Αυτό αποτελεί μεγάλο πλεονέκτημα για τους κατοίκους του νησιού, γιατί τους εξασφαλίζει ένα σοβαρό εισόδημα, όμως, για το περιβάλλον δεν θεωρείται πλεονέκτημα!

Μια βασική αρχή της γεωπονικής επιστήμης μάς επισημαίνει ότι όσο περισσότερο πλησιάζουμε προς την μονοκαλλιέργεια, τόσο τα πράγματα γίνονται πιο δύσκολα για την αντιμετώπιση εχθρών, ασθενειών και λοιπών προβλημάτων. Το ζούμε τα τελευταία χρόνια με τον δάκο. Το έντομο βρίσκει παντού τροφή, καταφύγια για να διαχειμάσει. Δύσκολα λοιπόν ελέγχεται.

 

Έχει σημασία και η κλιματική αλλαγή; Έτσι δεν είναι;

- Μια προσπάθεια που έγινε πριν δυο, τρία χρόνια με το σκεπτικό ότι λόγω της κλιματικής αλλαγής υπήρξαν μεγάλες ζημιές στην ελαιοπαραγωγή από τον δάκο, απορρίφθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η αντιμετώπιση του εντόμου είναι μια εξαιρετικά δύσκολη και περίπλοκη υπόθεση. Η νομοθεσία για τη δακοκτονία είναι πάρα πολύ παλιά, ισχύει ο νόμος του 1938, ο οποίος ανανεώθηκε μ’ βασιλικό διάταγμα του 1952. Χρειάζεται λοιπόν, να αναθεωρηθεί και να εκσυγχρονιστεί η νομοθεσία. Επίσης χρειάζεται ενεργή συμμετοχή των ελαιοπαραγωγών.

 

Στην Ευρώπη πώς αντιμετωπίζεται ο δάκος;

- Ενώ λοιπόν σ’ εμάς η αντιμετώπιση του εντόμου γίνεται με ευθύνη του κράτους, στην Ευρώπη ο καθένας αγρότης ατομικά προσπαθεί να προστατεύσει την καλλιέργειά του. Βέβαια σε άλλες χώρες αλλά και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας το πρόβλημα είναι λιγότερο σοβαρό.

Το σοβαρότερο πρόβλημα το έχουμε στην Κρήτη. Εδώ είναι ο τόπος του δάκου, και αυτό λόγω κλίματος και αφθονία τροφής.

 

Θα ήθελα να περάσουμε και να επικεντρώσουμε την προσοχή της συζήτησής μας στον απέραντο ελαιώνα, στο ελαιόδασος της Κρήτης των πολλών εκατομμυρίων δέντρων.

- Πάρα πολλά από αυτά τα ελαιόδεντρα έχουν εγκατασταθεί μετά τη δεκαετία του 1970. Μέχρι τη δεκαετία του 1970, μάλλον μέχρι την άφιξη των προσφύγων τη δεκαετία του 1920, οι περισσότεροι Κρήτες είχαν μικρούς ελαιώνες, ίσα - ίσα να παράγουν λάδι για την τροφή τους και τις οικογένειές τους, σαν ανταλλακτικό προϊόν, να αγοράσουν κάτι από το μπακάλικο, να ανάβουν το λυχνάρι, το καντήλι τους και να πάνε λίγο στην εκκλησία.

Οι πρόσφυγες, λοιπόν, ανανέωσαν όχι μόνο την αμπελουργία αλλά και την ελαιοκομία στην Κρήτη.

Από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, λόγω και της αλλαγής των κοινωνικών δεδομένων, κυρίως της αστικοποίησης, άλλαξε ριζικά η ελαιοκομία στο νησί. Εκατομμύρια ελαιόδεντρα Κορωνέικης ποικιλίας, φυτεύτηκαν. Μέσα λοιπόν στον τεράστιο αριθμό ελαιοδέντρων υπάρχουν κατά χιλιάδες, ίσως και κατά εκατοντάδες χιλιάδες ελαιόδεντρα τα οποία φαίνονται ότι κουβαλούν στην πλάτη τους πολλά, πάρα πολλά χρόνια. Ίσως πολλούς αιώνες. Κάποια φυτευτήκαν επί Ενετοκρατίας, επί Βυζαντινής επί Ρωμαϊκής ή ακόμη και επί Μινωικής εποχής.

 

Τι ακριβώς διαπιστώθηκε; Μπορείτε να μας τα αναφέρετε αναλυτικότερα;

- Η ηλικία κάποιων από αυτά τα ελαιόδεντρα ανάγεται στην Υστερομινωική εποχή (1600 -970 π.Χ.), κάποια άλλα εγκαταστάθηκαν τη Ρωμαϊκή εποχή (1ος αιων. π.Χ. - 5ος αιων. μ.Χ.) κάποια άλλα την βυζαντινή εποχή (330 μ.Χ. - 1453 μ.Χ.) και κατά χιλιάδες βέβαια, κατά εκατοντάδες χιλιάδες την περίοδο της Ενετοκρατίας (1212 - 1669 μ.Χ.), η Βενετία χρειαζόταν το λάδι.

Εμείς στην περιοχή της Μεσαράς έχουμε τρία τέτοια ελαιόδεντρα.

 

Ποια; Μπορείτε να μας τα πείτε;

- Ένα στην περιοχή του Καμηλαρίου και ένα στην περιοχή του Μορονίου. Τα δύο αυτά ανάγονται στην Υστερομινωική εποχή, σύμφωνα με τον Σύνδεσμο Ελαιοκομικών Δήμων Κρήτης. Ένα τρίτο υπάρχει στη Γόρτυνα, το οποίο είναι και ευρέως γνωστό γιατί έχει ενσωματώσει στον κορμό του μια μαρμάρινη κολώνα. Αυτό ανάγεται στη Ρωμαϊκή εποχή!

Δηλαδή τα δυο μεγαλύτερα φυτεύτηκαν πριν 2,5 χιλιάδες χρόνια, ενώ εκείνο της Ρωμαϊκής εποχής 1.500, σύμφωνα πάντοτε με τη μέθοδο του Συνδέσμου Ελαιοκομικών Δήμων Κρήτης.

Τέτοια δέντρα όμως υπάρχουν σε πάρα πολλά σημεία όχι μόνο της Μεσαράς ή του νομού Ηρακλείου, σε όλη την Κρήτη.

 

Δεν είναι παράδοξο λοιπόν ότι αυτά τα ελαιόδεντρα που έρχονται από την Υστερομινωική εποχή να παράγουν ακόμα σήμερα στις ημέρες μας λάδι; Πώς γίνεται αυτό;

- Μα γι’ αυτό ειπώθηκε ότι η ελιά είναι «ευλογημένο δέντρο». Εάν το δέντρο διατηρήσει ενεργό το ριζικό του σύστημα και τον κορμό του, συνεχώς αναγεννιέται, παράγει καινούργια βλάστηση, η οποία εξακολουθεί να είναι παραγωγική.

 

O Jean Claud μού είπε ότι στο Καβούσι, πριν το βοτανικό μονοπάτι, υπάρχει ένα τέτοιο ελαιόδεντρο. Το γνωρίζετε; Πόσο ετών χρονολογείται;

- Γνωρίζω φυσικά και τον Jean Claud και την ελιά αυτή, η οποία έχει χρονολογηθεί και ανήκει στην Υστερομινωική περίοδο (1600-970 π.Χ.). Τέτοια δέντρα με τέτοιους κορμούς μεγαλοπρεπείς συναντάμε άπειρα στην Κρητική ύπαιθρο.

Αυτά λοιπόν τα δέντρα τα οποία συνδέουν τους νεότερους με τους παλαιότερους είναι η ζωντανή ιστορία του τόπου και τα οποία έχουν καταγράψει μέσα στους κορμούς τους μετεωρολογικά και ιστορικά γεγονότα, τις κλιματικές αλλαγές, τις βροχοπτώσεις, τα καλοκαίρια, τον χειμώνα κ.λπ. Αυτό γίνεται στους ετήσιους κύκλους αύξησης του ξύλου του κορμού.

Δυστυχώς από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 άρχισαν σταδιακά να ξεριζώνονται είτε για να καταλήξουν σαν καυσόξυλα, είτε γιατί δεν ταίριαζαν με τις σύγχρονες καλλιέργειες, μηχανοποιημένες.

Έτσι βρισκόμαστε σήμερα σε πολλές περιοχές της Κρήτης να μην υπάρχουν πλέον τέτοιου είδους δέντρα, να έχουν ξεριζωθεί όλα.

 

Κι εμείς στην περιοχή μας τα έχουμε ξεριζώσει όλα, έχουμε φυτέψει τις ψιλολιές, την Κορωνέικη, αυτό έγινε μετά τον αναδασμό γης, έτσι δεν είναι;

- Μετά το 1970 που άλλαξαν τα κοινωνικά και οικονομικά δεδομένα της Κρήτης. Δηλαδή ξεκίνησε η αστυφιλία, η ετεροαπασχόληση κ.λπ. Είναι ευκολότερο να διαθέτεις ένα ελαιώνα συγκροτημένο με γραμμές με ίσες αποστάσεις, παρά ένα παραδοσιακό ελαιώνα χοντρολιάς.

 

Η διαδικασία συγκομιδής και φροντίδας της ελιάς

 

Θέλω να ρωτήσω κάτι αναφορικά με την καλλιέργεια του εδάφους. Η φρέζα προσφέρεται για την καλλιέργεια της ελιάς;

- Η φρέζα, εδώ περνάμε στον τομέα των καλλιεργητικών εργασιών, είναι ένα εργαλείο το οποίο επινοήθηκε και χρησιμοποιείται στις περιοχές όπου καλλιεργούνται τα φυτά μεγάλης καλλιέργειας, δηλαδή καλαμπόκια, σιτάρια, βαμβάκι, ηλίανθος, σόγια κ.λπ..

Τέτοιου είδους εργαλεία, όπως η φρέζα, είναι εύκολα στη χρήση τους και ικανοποιούν το μάτι του παραγωγού επειδή το έδαφος μετά την κατεργασία παραμένει επίπεδο. Όμως, επειδή είναι εργαλεία περιστροφικού τύπου προκαλούν τεράστιες ζημιές στα ριζικά συστήματα των δέντρων. Ό,τι συναντήσουν το κόβουν, το τεμαχίζουν.

Το ελαιόδεντρο είναι δέντρο επιπολαιόριζο, δηλαδή το ριζικό του σύστημα είναι αρκετά επιφανειακό και εκτείνεται σε πλάτος.

Η φρέζα, λοιπόν, εκτός του ότι τεμαχίζει ό,τι συναντήσει, κάνει και κάτι άλλο, συμπιέζει το έδαφος. Κατά την διαδικασία φρεζαρίσματος, λοιπόν, συμπιέζει το έδαφος σε βάθος περίπου 20 εκατοστών, με αποτέλεσμα το νερό να συσσωρεύεται στα επιφανειακά στρώματα του εδάφους και να μην διεισδύει βαθιά, έτσι εντείνεται η έλλειψη νερού. Δεν είναι λοιπόν κατάλληλο εργαλείο για δενδρώδεις καλλιέργειες και για θερμές περιοχές όπως είναι ο τόπος μας.

Δημιουργεί επιπρόσθετα και άλλα προβλήματα όπως ο πολλαπλασιασμός των ζιζανίων τα οποία πολλαπλασιάζονται με ριζώματα. Το χαρακτηριστικότερο όλων είναι η αγριάδα. Στην Κρήτη λέγεται «άγκρουστος». Έχουν γεμίσει όλα τα χωράφια τα οποία καλλιεργούνται με φρέζα, επειδή η φρέζα τεμαχίζει τα ριζώματα. Μετά τον τεμαχισμό το κάθε τεμάχιο, δίνει ένα καινούργιο φυτό.

Στην περίπτωση που κάποιος επιθυμεί να χρησιμοποιήσει φρέζα, το όργωμα, το φρεζάρισμα πρέπει να είναι όσο το δυνατό περισσότερο επιφανειακό. Λίγα εκατοστά. Ίσα να καταστραφούν τα ζιζάνια και να οργωθεί το έδαφος 5-10 εκατοστά βάθους.

Η φρέζα, λοιπόν, είναι εργαλείο κατάλληλο για βορειότερες περιοχές και για άλλους είδους καλλιέργειες.

 

Τα μικρά ινιά, ο καλλιεργητής, επιφέρουν βλάβες;

- Αντίθετα, ο καλλιεργητής, τα μικρά ινιά, δεν τεμαχίζουν τα ριζικά συστήματα, δεν συμπιέζουν το έδαφος και δεν εμποδίζουν το νερό να εισχωρήσει στα βαθύτερα στρώματα του εδάφους

 

Πού υπάρχουν παραδοσιακοί ελαιώνες στο νομό Ηρακλείου;

- Σε τρεις πρώην επαρχίες, υπάρχουν ακόμα εκτεταμένοι παραδοσιακοί ελαιώνες. Στην επαρχία Μαλεβιζίου, στην επαρχία Καινουργίου από τους Αγ. Δέκα και δυτικότερα και σε όλη την επαρχία Πυργιωτίσσης. Αρκετοί από αυτούς είναι φροντισμένοι και παραγωγικοί. Άλλοι δυστυχώς είναι λιγότεροι φροντισμένοι.

Ένας από τους περισσότερο φροντισμένους και παραγωγικούς παραδοσιακούς ελαιώνες είναι της Ι.Μ. Απεζανών. Ο ελαιώνας περιβάλει από την νοτιανατολική κι από την νοτιοδυτική πλευρά το κτηριακό συγκρότημα. Είναι εξαιρετικά φροντισμένος, στα δέντρα έχουν γίνει παρεμβάσεις κλαδέματος, χαμήλωμα της κόμης, ώστε να συγκομίζεται με ελαιοραβδιστικά.

Η συγκομιδή γίνεται νωρίς, το Νοέμβριο, και το λάδι είναι εξαιρετικής ποιότητας. Αυτό οφείλεται στη μεγάλη φροντίδα και αγάπη των μοναχών, π. Γαβριήλ και π. Δαυίδ, για τον παραδοσιακό ελαιώνα.

Τον ελαιώνα αυτόν, στα πλαίσια του ερευνητικού προγράμματος που υλοποιεί το Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο, έχουμε επισκεφτεί. Το ερευνητικό πρόγραμμα υποστηρίζεται από την Αναπτυξιακή Ηρακλείου - Leader Mεσαράς.

Από τις παρατηρήσεις της ερευνητικής ομάδας (Αν. Αναστασάκης και Μιχ.Παπαηλιάκης) φαίνεται ότι έχει εγκατασταθεί σε διαφορετικές εποχές, με αποτέλεσμα να αποτελείται από δέντρα διαφορετικών ηλικιών αλλά και σε εμφάνιση. Σύμφωνα με την ερευνητική ομάδα ο ελαιώνας φαίνεται να έχει εγκατασταθεί την περίοδο της Ενετοκρατίας, όταν ιδρύθηκε και η μονή, δηλαδή γύρω στο 1450. Αυτό προκύπτει από τον τρόπο φύτευσης. Ίδιες αποστάσεις επί της γραμμής, ίδιες αποστάσεις ανάμεσα στις γραμμές.

Μέσα σε αυτόν τον ελαιώνα υπάρχουν διάσπαρτα δέντρα πολύ μεγαλύτερης ηλικίας, ίσως και πέρα των 1.000 ετών, σύμφωνα με τη μέθοδο του ΣΕΔΗΚ.

 

Πόσα δέντρα περίπου είναι στον εξαιρετικό ελαιώνα της Ι.Μ. Απεζανών;

- Υπάρχουν εκατοντάδες δέντρα. Συνολικά ο ελαιώνας αποτελείται από περισσότερα από 350 ελαιόδεντρα. Η επιστημονική ομάδα επικεντρώθηκε στη δενδροχρονολόγηση η οποία έγινε ακολουθώντας τη μέθοδο του ΣΕΔΗΚ.

Οι μετρήσεις στη βάση του κορμού και στα 80 εκ. από τη βάση, έγιναν σε δέντρα αυτών των 2 ελαιοτεμαχίων. Στο ελαιοτεμάχιο των 70 ελαιόδεντρων οι αποστάσεις φύτευσης είναι ακριβείς. Η περίμετρος των δέντρων σε ύψος 80 εκ. από τον λαιμό του φυτού είναι περίπου η ίδια σε όλα τα δέντρα. Ιδίων διαστάσεων είναι και εκείνη της βάσης.

Στις 30 Ιουλίου 2022 η ερευνητική ομάδα του Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστημίου σε συνεργασία με την Ι.Μ. Γορτύνης και Αρκαδίας και με την Ι.Μ. Απεζανών, πραγματοποιήσαμε μια πολύ ενδιαφέρουσα εκδήλωση για αυτόν τον παραδοσιακό ελαιώνα, την οποία παρακολούθησαν πολλές δεκάδες άνθρωποι.

Μόλις ενημερώθηκε για το ερευνητικό πρόγραμμα η Συντονίστρια της Αποκεντρωμένης Διοίκησης κα Μαρία Κοζιράκη έδειξε αμέσως πάρα πολύ μεγάλο ενδιαφέρον για τον συγκεκριμένο ελαιώνα. Μας ζήτησε λοιπόν, μέσω του Πανεπιστημίου, να επισκεφτεί η ίδια τον ελαιώνα. Εντυπωσιάστηκε και από την ίδια τη Μονή, την φιλοξενία των μοναχών και φυσικά από τον ίδιο τον ελαιώνα, όπως κι από ολόκληρο το τοπίο, το οποίο περιβάλει την Μονή.

Συμφωνήθηκε, λοιπόν, να καταβληθεί κάθε δυνατή προσπάθεια ο ελαιώνας ν’ ανακηρυχθεί διατηρητέος, ώστε και οι μελλοντικές γενιές των μοναχών, ή κάποιων άλλων, να μην μπορούν να αλλάξουν τη φυσιογνωμία, τη σύνθεση και τον προσανατολισμό του.

 

κ. Παπαηλιάκη, ήταν εύκολο να ευαισθητοποιηθεί η Κεντρική Διοίκηση ώστε να προχωρήσει στην υλοποίηση ενός σπουδαίου προγράμματος;

- Αν προετοιμαστεί κατάλληλα η τοπική κοινωνία και ασκήσει πιέσεις, η Κεντρική Διοίκηση κάποια στιγμή θ’ ανταποκριθεί. Όταν ζητείται κάτι, αν το θέσεις από μηδενικής βάσης, μάλλον δε θα βρεις ανταπόκριση, αν όμως υπάρξει ένα συγκροτημένο και τεκμηριωμένο αίτημα τότε υπάρχουν πολλές πιθανότητες το αίτημα να έχει θετική αποδοχή από την Κεντρική Διοίκηση.

Στην περίπτωση του ελαιώνα της Μονής Απεζανών, η Ι. Μητρόπολη Γορτύνης και Αρκαδίας, το Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο, η Μονή Απεζανών και η Αποκεντρωμένη Διοίκηση αν παρουσιάσουν μια ολοκληρωμένη μελέτη, είναι δύσκολο να μην γίνει δεκτή και να μη βοηθήσουν.

Το καλοκαίρι του 2021 είχαμε διοργανώσει παρόμοια εκδήλωση για τον παραδοσιακό ελαιώνα του Μαγαρικαρίου του Δήμου Φαιστού. Το Μαγαρικάρι είναι ένας από τους δέκα οικισμούς του Δήμου Φαιστού, οι οποίοι είναι ενταγμένοι στο πρόγραμμα της Αναπτυξιακής Ηρακλείου.

Αξίζει να τονιστεί ότι ο Δήμος Φαιστού, ο Δήμαρχος και Αντιδήμαρχοι ήταν παρόντες και έδειξαν μεγάλο ενδιαφέρον για τη διάσωση και ανάδειξη των παραδοσιακών ελαιώνων.

 

Γιατί το Κράτος τιμωρεί μέσω της Δασικής Υπηρεσίας όσους κόψουν δέντρα χωρίς άδεια και για την ελιά δεν ισχύει το ίδιο;

- Όσα δέντρα έχουν χαρακτηριστεί δασικά όπως το πλατάνι, η χαρουπιά, το κυπαρίσσι, βελανιδιά κ.ά. απαγορεύεται να υλοτομούνται χωρίς άδεια.

Η ελιά ανήκει στα παραγωγικά δέντρα, δεν είναι δασικό. Άρα ο κάθε ιδιοκτήτης ελαιόδεντρων αφενός μεν μπορεί να τα υλοτομήσει όταν το επιθυμεί και αφ ετέρου ελαιόδεντρα μεγάλης ηλικίας τα οποία πολλές φορές είναι συνδεδεμένα με τοπικά γεγονότα, θρησκευτικά, ιστορικά ακόμα και οικογενειακά, με οικογενειακές ιστορίες και αναμνήσεις είναι καλό να παραμείνουν και να διατηρηθούν με τη βοήθεια του Κράτους.

Ένας τρόπος, ο οποίος έχει υιοθετηθεί σε άλλες χώρες (Γαλλία, Ισπανία, Ιταλία) είναι να διατηρούνται ένα, δυο αιωνόβια ελαιόδεντρα ακόμη και σε περιπτώσεις που ιδιοκτήτες παραδοσιακών ελαιώνων αποφασίσουν να εκσυγχρονίσουν την καλλιέργειά τους.

Χρειάζεται λοιπόν, ευαισθητοποίηση των κατοίκων και των τοπικών αρχών...

 

Ένα τέτοιο δέντρο ήταν εκείνο που μεταφυτεύτηκε στο Πάρκο του Τυμπακίου. Αλλά δυστυχώς νέκρωσε!

- Οι μεταφυτεύσεις αιωνόβιων ελαιόδεντρων είναι περίπλοκη υπόθεση η οποία απαιτεί εξειδικευμένες γνώσεις. Δεν γνωρίζω τι έγινε στο Τυμπάκι και τα πράγματα δεν πήγαν καλά.

Εκείνο το οποίο εμείς έχουμε μεταφυτεύσει στο Αγρόκτημα του Πανεπιστημίου δεν αντιμετώπισε κανένα πρόβλημα.

 

Γιατί εμείς στον τόπο μας και σε άλλους τόπους έχουμε επιλέξει την Κορωνέικη κι εγκαταλείπουμε την χοντρολιά;

- Επειδή το δέντρο της ψιλολιάς - Κορωνέικης είναι πάρα πολύ γρήγορο στην ανάπτυξή του. Σε τρία με τέσσερα χρόνια θα δώσει παραγωγή με στοιχειώδεις καλλιεργητικές εργασίες.

Ένα δέντρο χοντρολιάς θα χρειαστεί δέκα, δώδεκα, δεκατέσσερα χρόνια για να μπει στην παραγωγή! Αυτός είναι ο λόγος που τα τελευταία χρόνια έχουμε επιλέξει μικρόκαρπες ποικιλίες όπως είναι η Κορωνέικη οι οποίες έχουν γρήγορη αύξηση και πάρα πολύ γρήγορα μπαίνουν στην παραγωγή.

 

Είναι απαραίτητο να οργώνεται το έδαφος των ελαιώνων;

- Οι μη οργωμένοι ελαιώνες αποτελούν τον μεγαλύτερο κίνδυνο για την εκδήλωση και εξάπλωση πυρκαγιάς. Οι ελαιώνες οι οποίοι δεν οργώνονται και όπου τα χόρτα δεν κόβονται σε περίπτωση πυρκαγιάς, αυτή προχωρεί ανεξέλεγκτη όπως προσφάτως είδαμε στην περιοχή του χωριού Μέλαμπες. Όλοι αυτοί οι ελαιώνες δεν ήταν οργωμένοι, με αποτέλεσμα η φωτιά να προχωρήσει ανεξέλεγκτα. Όποιος επισκεφτεί την περιοχή θα διαπιστώσει ότι οι φροντισμένοι - οργωμένοι ελαιώνες δεν κάηκαν.

Οι φωτιές εξαπλώνονται με την χαμηλή βλάστηση, τα χόρτα. Δυστυχώς όμως όχι μόνο παραδοσιακοί ελαιώνες χοντρολιάς εμφανίζονται μ’ ελάχιστες φροντίδες τα τελευταία χρόνια, αλλά και ελαιώνες νεότερης ηλικίας.

 

Από το πρόσφατο ταξίδι σας στη Λέσβο θα μας μεταφέρετε τις εντυπώσεις σας αναφορικά με τους παραδοσιακούς ελαιώνες;

- Αναφορικά με τους παραδοσιακούς ελαιώνες κατάφερε η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου να τους εντάξει σε πρόγραμμα και να λαμβάνουν οι ιδιοκτήτες και μικρή οικονομική βοήθεια, ώστε να τους διατηρήσουν και να τους καλλιεργούν αυτούς τους ελαιώνες.

Θα μπορούσαμε λοιπόν κι εμείς, που έχουμε πάρα πολλούς παραδοσιακούς ελαιώνες στον νομό Ηρακλείου, και στην επαρχία Σελίνου στα Χανιά να έχουμε μια μικρή βοήθεια ώστε να προσπαθήσουμε να τους συντηρήσουμε, όσο γίνεται καλύτερα!

 

Για να δράσουν οι αρχές, τι πρέπει να γίνει;

- Πρέπει να το ζητήσουμε εμείς. Να συνταχθούν και να υποβληθούν κατάλληλες προτάσεις.

 

Ποιο θα είναι το μέλλον της Ελαιοκομίας κ. Παπαηλιάκη;

- Σήμερα το 50-60% των ελαιώνων ανήκουν σε ετεροαπασχολούμενους, δηλαδή σε ανθρώπους που δεν είναι κατά κύριο επάγγελμα αγρότες. Ανεξάρτητα από το ιδιοκτησιακό καθεστώς.

τα δέντρα πρέπει να φροντίζονται, να λιπαίνονται και να κλαδεύονται. Αν τα δέντρα φροντίζονται, να είμαστε σίγουροι ότι το δέντρο θα μας αποδώσει τους κόπους μας.

 

Εφέτος υπάρχει έντονο πρόβλημα συγκομιδής δηλαδή έλλειψη εργατικών χεριών, οπότε κινδυνεύει ο ελαιόκαρπος να χαθεί….

- Βέβαια μιας και μιλάμε για την φετινή έλλειψη εργατικών χεριών, ας κινητοποιηθούν οι οικογένειες. Υπάρχουν εργατικά χέρια τα οποία δεν είναι κινητοποιημένα. Ο τρυγητός από την μια και η συγκομιδή της ελιάς από την άλλη στο παρελθόν κινητοποιούσαν ολόκληρο το νησί!

Ας καταβληθεί λοιπόν και τώρα μια μικρή προσπάθεια αφού υπάρχει αυτή η έλλειψη εργατικών χεριών. Δεδομένο ότι εφέτος ξεκινάμε την περίοδο συγκομιδής με πάρα πολύ καλές προοπτικές στην εμπορία του ελαιολάδου!

Όσοι μπορούν να βοηθήσουν, ας το κάνουν!

 

Ως προς τις αρδευτικές ανάγκες του ελαιόδεντρου, τι πρέπει να γίνει;

- Το ελαιόδεντρο είναι δέντρο το οποίο το καλοκαίρι, τον Ιούλιο και Αύγουστο, λειτουργεί με πάρα πολύ αργούς ρυθμούς για να ανταπεξέλθει στις υψηλές θερμοκρασίες. Δεν χρειάζονται λοιπόν τόσο μεγάλες ποσότητες αρδευτικού νερού για να συντηρηθεί το δέντρο.

Στον τόπο μας γίνεται υπερκατανάλωση νερού ιδιαίτερα σε κάποιες περιοχές. Πολλές φορές το δέντρο δεν έχει τη δυνατότητα να αξιοποιήσει τόση μεγάλη ποσότητα νερού. Αυτό γίνεται, κυρίως, στις πεδινές περιοχές όπου υπάρχουν οι ΤΟΕΒ, ενώ την ίδια στιγμή σε άλλες περιοχές του Δήμου Φαιστού ή της Κρήτης υπάρχει μια σημαντικότατη έλλειψη νερού.

 

Αναγκαία η απόκτηση γνώσεων για την πλέον σωστή καλλιέργειας και φροντίδας της ελιάς

 

Για να έχουν οι αγρότες περισσότερες γνώσεις αναφορικά με τις καλλιέργειές τους δε θα ‘πρεπε να φοιτήσουν στην Γεωργική Σχολή Αμπελούζου;

- Πράγματι, αυτή η Σχολή εκπαίδευσε χιλιάδες αγρότες όχι μόνο από την Κρήτη αλλά από την Πελοπόννησο και τα νότια νησιά του Αιγαίου. Τους εκπαίδευσε στην Ελαιοκομία, Αμπελουργία, Κτηνοτροφία, στην Μελισσοκομία. Η γραβιέρα από εκεί ξεκίνησε, τα διάφορα υφαντά, ο τρόπος κλαδέματος ξεκίνησαν από εκεί.

 

Τι πιστεύετε, θα ήταν ίσως ευχής έργο ή επαναλειτουργία της προσαρμόζοντας την εκπαίδευση με τα σύγχρονα δεδομένα;

- Όντως, θα ήταν ευχής έργο η επαναλειτουργία της όχι ίσως όπως παλιά με οικότροφους κ.λπ. αλλά με την μορφή συστηματικών εκπαιδεύσεων στο πεδίο, την κατάλληλή εποχή για κάθε καλλιεργητική εργασία.

 

Δηλαδή, τι εννοείτε με το «συστηματικές εκπαιδεύσεις»;

- Ο εκπαιδευόμενος να παρακολουθήσει ένα σεμινάριο 1-2 χρόνων για την Αμπελουργία, 1-2 χρόνων για την Ελαιοκομία κ.λπ..

Υπάρχουν μεγάλες εκτάσεις, περίπου 1200 στρέμματα, μεγάλο μέρος των εκτάσεων αυτών είναι σε πεδινές περιοχές, περίπου 800 στρέμματα! Θα ήταν, λοιπόν, ευχής έργο να γίνονται θεματικές εκπαιδεύσεις και να δίνεται κάποιο είδος πιστοποιητικού.

 

Τι απαιτεί η βιολογική ελαιοκομία;

- Εάν ο ελαιώνας μας είναι σωστά εγκατεστημένος, ο βιολογικός τρόπος καλλιέργειας ελάχιστα θα επιβαρύνει τον παραγωγό, ελάχιστα θα τον προβληματίσει ώστε να παράγει ελαιόλαδο καλύτερης ποιότητας.

Η βιολογική ελαιοκαλλιέργεια απαιτεί μεγαλύτερη προσοχή από τον ίδιο τον παραγωγό, συνεργασία με τους πιστοποιητικούς φορείς, όχι αυθαίρετες αποφάσεις, τήρηση ημερολόγιων κ.ά.. Δυστυχώς ελάχιστοι είναι εκείνοι που κρατούν ημερολόγιο εργασιών ώστε να ξέρουν τι έκαναν τις προηγούμενες χρονιές, τι ξόδεψαν, τι εισέπραξαν.

Η βιολογική γεωργία απαιτεί μια γενικότερη κινητοποίηση ώστε ν’ αυξήσουμε τις γνώσεις μας γύρω από το αντικείμενό μας.

Μπορώ να σας μεταφέρω τη εμπειρία μου: Πριν 15 χρόνια ήμουν μέλος της επιτροπής του Υπουργείου Γεωργίας η οποία εργάστηκε για την υποχρεωτική εκπαίδευση των βιοκαλλιεργητών. Δυστυχώς δεν υλοποιήθηκε ποτέ.

 

Ποιος είναι ο ρόλος των Δήμων;

- Είναι τεράστια η δύναμη των Δήμων. Δυστυχώς πολλές φορές αναλώνουν τις δυνάμεις τους σε δευτερευούσης σημασίας πράγματα.

 

Υπάρχουν τα κατάλληλα φυτοφάρμακα αν κάποιος πρέπει να καταπολεμήσει τους εχθρούς και τις ασθένειες στα ελαιόδεντρα;

- Βεβαίως. Εκείνο το οποίο πρέπει να τονιστεί είναι ότι σε καμιά καλλιέργεια δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται σκευάσματα τα οποία δεν είναι εγκεκριμένα από την ειδική επιτροπή του Υπουργείου Γεωργίας, για τη συγκεκριμένη καλλιέργεια. Δηλαδή αν ένα σκεύασμα δεν έχει την έγκριση από το Υπουργείο Γεωργίας για την ελιά, δεν πρέπει να χρησιμοποιείται, υπάρχει λόγος που δεν έχει έγκριση.

Ο ασβέστης λοιπόν δεν έχει έγκριση κυκλοφορίας να χρησιμοποιείται στην ελιά παρά μόνο αν χρησιμοποιηθεί για να εξουδετερώσουμε τον χαλκό. Αν θέλουμε ν’ «ασπρίσουμε» το δέντρο μας υπάρχει ειδικό σκεύασμα το οποίο έχει έγκριση κυκλοφορίας και μπορείς να το χρησιμοποιήσεις.

Όταν πηγαίνει ο αγρότης να ψεκάσει πρέπει να διαβάζει τις ετικέτες των φυτοφαρμάκων και να παίρνει τα απαραίτητα μέτρα προσωπικής προστασίας.

Επιπρόσθετα, πρέπει να έχει ο κάθε αγρότης Δελτίο Γεωργικής Προειδοποίησης για να έχει όλες τις ενημερώσεις.

 

Αποχαιρετούμε τον γεωπόνο στο Αγρόκτημα του Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστημίου κ. Μιχάλη Παπαηλιάκη με τα λόγια του Ελύτη:

«Εάν αποσυνθέσεις την Ελλάδα, στο τέλος θα δεις να σου απομένουν μια ελιά, ένα αμπέλι κι ένα καράβι. Που σημαίνει, με άλλα τόσα την ξαναφτιάχνεις».

 

________________

* Εκπαιδευτικός, αρθρογράφος και ραδιοφωνική παραγωγός.

Φωτογραφικό υλικό

Ακολουθήστε το AntilalosPress στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις

ΒΙΔΑΚΗΣ ΣΗΦΑΚΗΣ ΟΠΤΙΚΑ λαμπρακη οε πομποδακησ ΚΩΣΤΗΣ ΜΑΡΙΔΑΚΗΣ ΕΛΙΝ

Περισσότερα

Σχετικά Άρθρα

Γιατί χρησιμοποιούμε cookies

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί cookies ώστε, να σας προσφέρουμε μία μοναδική εμπειρία πλοήγησης.Με την πρόσβαση σας σε αυτόν, συναινείτε στη χρήση cookies. Για περισσότερες πληροφορίες, ανατρέξτε στους Όρους Χρήσης, και στην Πολιτική Cookies του AntilalosPress.gr.